Earth Charterdiensten

In het kader van het Earth Charter heeft de gemeente tot nu toe een viertal diensten georganiseerd, waarvan de introducties en overdenkingen hieronder beschikbaar zijn:

 - eerste dienst op 21 oktober 2007,
 - tweede dienst op 18 mei 2008,
 - derde dienst op 30 november 2008,
 - vierde dienst op 21 juni 2009,
 - vijfde dienst op 13 juni 2010.

Tekst openingsgedachte

Het licht schiep God en zag hoe mooi het was.
De zon, en de maan en de sterren, hoe mooi.
De hemel, het land en de zee schiep God en zag hoe mooi het was.
Het land kleurde God met gewassen en vruchtbomen
En zag hoe mooi het was.

Tekst openingsgedachte

Het licht schiep God en zag hoe mooi het was.
De zon, en de maan en de sterren, hoe mooi.
De hemel, het land en de zee schiep God en zag hoe mooi het was.
Het land kleurde God met gewassen en vruchtbomen
En zag hoe mooi het was.
De zee gaf God als woonplaats aan de vissen en zag hoe mooi het was.
Het land gaf God aan de dieren en zag hoe mooi het was.
God schiep de mens
En vertrouwde alles wat geschapen was aan de mens toe.
Al het mooie legde God in de handen van de mens.

Tekst openingsgebed

Schepper,
U draagt alle leven in uw handen
En roept ons ertoe op
Mee te werken aan uw wereld.
Open onze ogen om te zien hoe mooi uw schepping is
En laat ons er mee werken als goede mensen:
Vervuld van uw liefde en eerbied.
Vandaag en alle dagen van ons leven.

Amen.

Inleiding tot het thema

Vorige week heeft El Gore de Nobelprijs van de Vrede gekregen voor zijn bijdrage aan de bewustwording over klimaatverandering. Wat misschien niet voor iedereen duidelijk is: klimaatverandering heeft alles te maken met vrede, en ook met armoede, mensenrechten en rechtvaardigheid. Immers, klimaatverandering leidt tot natuurrampen, tot misoogsten en grote veranderingen in levensomstandigheden. Het vergroot de ongelijkheid in de wereld want rijke landen kunnen zich daar tegen beschermen, maar arme landen niet, terwijl anderzijds klimaatverandering vooral wordt veroorzaakt door rijke landen.

Wij zijn als gemeente en als mensheid op pad, maar zijn wij nog wel duurzaam op pad? Wij bevinden ons op een belangrijk moment in de geschiedenis van de aarde, een periode waarin de mensheid haar toekomst moet kiezen. Nog nooit eerder is de wereld zo sterk beïnvloed door de mens, en de toekomst is zowel dreigend als veelbelovend. Nu bestaan er wel vele internationale verdragen en conventies, en ook nationaal natuur en milieu beleid om hier wat aan te doen, en dat is goed. Maar wat is nu een bruikbare leidraad voor jou en voor mij, in ons dagelijks leven?

Het Earth Charter initiatief heeft als doel een handvest op te stellen met daarin waarden, principes en voornemens voor een duurzame ontwikkeling en voor een menswaardig bestaan. Deze zijn vastgesteld na een jarenlang en wereldwijd consultatieproces, zodat deze gedeeld worden over de hele wereld. Het Handvest moet dienen als een alomvattend ethisch kader. Het moet als het ware ‘hart en ziel’ geven aan internationale verdragen maar ook en vooral mensen inspireren tot een duurzamer leven.

Het manifest bestaat uit een 16-tal principes, overigens een beetje veel als je het mij vraagt. Voor deze dienst hebben wij er één uitgekozen om dieper op in te gaan. Die luidt als volgt:

* Draag zorg voor alle levensvormen, met begrip, compassie en liefde.

* Accepteer dat mét het recht natuurlijke hulpbronnen te bezitten, te beheren en te gebruiken ook de plicht komt schade aan het milieu te voorkomen en de rechten van mensen te beschermen.

* Bekrachtig dat mét verdergaande vrijheid, kennis en macht ook verdergaande verantwoordelijkheid komt om het gemeenschappelijk goed te bevorderen.

Wat kunnen wij hiermee? Tijdens deze dienst zal dit principe nader worden uit gewerkt vanuit de christelijke traditie. We nemen daarbij als uitgangspunt de thema’s macht, kennis en vriheid. Wij gaan deze thema’s uitwerken vanuit een aantal bijbelteksten en vanuit onze persoonlijke beleving, en daarbij de dilemma’s benoemen die je als mens tegenkomt bij het streven naar duurzaam leven. We hopen ook dat deze dienst zal bijdragen aan een duidelijk handelingsperspectief, en dat je niet deze dienst verlaat met een zwaar gevoel van ‘wat hangt ons allemaal boven het hoofd’, maar juist met een gevoel van ‘ik weet wat ik kan doen’.

Het eerste thema: Macht

Genesis 1: 26-28.
26. God zei: ‘Laten wij mensen maken die ons evenbeeld zijn, die op ons lijken; zij moeten heerschappij voeren over de vissen van de zee en de vogels van de hemel, over het vee, over de hele aarde en over alles wat daarop rondkruipt.’
27. God schiep de mens als zijn evenbeeld, als evenbeeld van God schiep hij hem, mannelijk en vrouwelijk schiep hij de mensen.
28. Hij zegende hen en zei tegen hen: ‘Wees vruchtbaar en word talrijk, bevolk de aarde en breng haar onder je gezag: heers over de vissen van de zee, over de vogels van de hemel en over alle dieren die op de aarde rondkruipen.’

Prediker 3: 18-20
18. Ik zei tegen mezelf dat God de mensen heeft bevoorrecht: ze beseffen dat ze als de dieren zijn. Niet meer dan de dieren zijn ze,
19. want de mensen en de dieren treft hetzelfde lot. Zoals een dier sterft, zo sterft ook een mens; ze delen in dezelfde adem. Dat is hun beider lot. Een mens is niet beter af dan een dier, want alles is leegte.
20. Alles gaat naar dezelfde plaats, alles is uit stof ontstaan en alles keert terug tot stof.

Als ecoloog ben ik al lang bezig met de manier waarop de mens met natuur en milieu omgaat. Maar wat zegt de bijbel hier nu over? Ik heb gemerkt dat voor veel mensen die zich inzetten voor duurzaam leven de genoemde tekst uit Genesis een lastige passage bevat: “en hebt heerschappij over de vissen der zee, en over het gevogelte des hemels, en over al het gedierte, dat op de aarde kruipt.” Er zijn boeken over geschreven, waarin cultuurfilosofen uitleggen hoe er in het begin van onze jaartelling een soort fusie plaats vond tussen de Griekse rationaliteit en de joodse interpretatie van de mens als meester over de natuur, want gezegend met een sterke ratio en dus boven de dieren staand. Zodoende ontwikkelde zich de wetenschap en techniek. Dit hielp de mens om de natuur te beheersen en te gebruiken en dit bracht welvaart voort. Maar het veroorzaakte ook een verandering van overwegend zintuiglijk ervaren en voelen naar meer verstandelijk begrijpen en interpreteren. Zodoende werd ook de betovering van de natuur verbroken, het magische van het leven verdween, de natuur en zo ook God werden buiten de mens geplaatst. Er ontstond een scheiding tussen natuur en mens, en ook tussen het spirituele en het materiële.

Dodo van Uden raadde mij het boek aan “The splendor of Creation”, over de bijbel en ecologie. Op de leerhuis manier wordt hierin de genoemde tekst geanalyseerd. Er wordt gesteld dat het onterecht is dat het christendom als mede-oorzaak wordt gezien van het niet-duurzaam handelen van de mens. Immers, je moet het begrip ‘heerschappij hebben over’ anders interpreteren. Het feit dat God de mens ‘heerschappij’ gaf moet worden gezien als een zegening en een opdracht om met verantwoordelijkheid over de creatie te zorgen. Macht is op zich niet slecht, het hangt er helemaal van af hoe je het gebruikt. Een goede meester gebruikt zijn macht om met compassie, wijsheid en liefde te zorgen voor datgene waar hij verantwoordelijk voor is. Dat was wat God beoogde. Maar in dezelfde uitleg staat ook dat alleen de mens vrijheid heeft van handelen, te kiezen tussen goed en kwaad, en dat dat ons onderscheidt van dieren, die immers alleen hun instincten volgen. Deze passage vind ik opmerkelijk want is het ondertussen niet bekend dat ook dieren bewuste keuzes kunnen maken en niet alleen hun instincten volgen? Dus is het nu niet zo dat deze interpretatie uitgaat van een scheiding tussen mens en natuur?

Hoe anders wordt met het verband mens-natuur omgegaan in de christelijk-sprirituele traditie van Iona. Ik heb het zelf gemerkt toen ik daar was: de natuur is alom tegenwoordig, niet alleen letterlijk maar ook spiritueel-religieus. In de Iona traditie is het zo dat God evengoed in de mens als in de overige levende schepsels (de natuur) aanwezig is. De mens heeft macht en verantwoordelijkheid, maar is verbonden met de natuur. In een persoonlijk voorwoord bij het boek “Cherish the Earth” vertelt de schrijfster hoe voor haar de ervaring van God in de natuur (bijvoorbeeld tijdens een natuurwandeling) vergelijkbaar is met een kerkdienst. Zo voel ik het precies ook. Wij zijn allen verbonden door een zelfde levenskracht, ofwel energiestroom, ofwel de heilige geest. De Boeddhisten noemen het de chi stroom. In de genoemde bijbeltekst uit Prediker gaat het over ‘mens en dier delen dezelfde adem, waarbij de mens niets voor heeft boven de dieren’. Duidelijker kan het toch bijna niet gezegd worden?

In verband met duurzaamheid wordt vaak gesproken over de drie dimensies People (sociale rechtvaardigheid), Planet (duurzaam omgaan met milieu) en Profit (economische welvaart). Maar volgens mij is er een vierde dimensie, namelijk die van Pneuma, het Griekse woord voor adem of geest. Het is deze dimensie die volgens mij nu juist ontbreekt in onze door materie en ratio gedomineerde wereld. In ons streven naar duurzaamheid gaat het over regels, subsidies, boetes en voorlichting, maar gaat het ooit over ons gevoel van verbondenheid met de natuur, met God? Volgens mij moeten we ons gevoel, ons innerlijke weten meer ruimte geven. Dus gebruik je macht, neem verantwoordelijkheid, maar laat je daarin ook leiden en inspireren door pneuma, het gevoel van verbondenheid met onze omgeving en de natuur.

Een concreet voorbeeld van Matthijs Schouten, een hoogleraar die zich met dit onderwerp bezig houdt. Van een groep studenten die als opdracht had een ruimtelijk plan te maken van een gebied, maakte de helft een wandeling door het natuurlijk landschap en de andere helft niet. Degenen die de wandeling hadden gemaakt bleken in hun plannen duidelijk meer aandacht en ruimte te geven aan natuur dan de andere helft die alleen in het kantoor had gezeten. Zo simpel is het.

Dat leidt tot mijn concrete handelingsperspectief. Ik probeer voldoende ruimte te geven en tijd te nemen voor mijn innerlijk gevoel: in de natuur wandelen, tuinieren, zingen, muziek maken, of gewoon niks doen. En dat vooral op momenten dat ik er geen tijd voor heb. Dat blijkt soms erg moeilijk.

Het tweede thema: Kennis

In het eerste deel vertelde Jan-Joost over God die de mensen de macht gaf om te heersen, en dat met die macht ook de verantwoordelijkheid komt. In dit tweede gedeelte gaat het over de kennis. We lezen een stukje van het tweede scheppingsverhaal: verhaal van de tuin van Eden:

God, de HEER, bracht de mens dus in de tuin van Eden, om die te bewerken en erover te waken. Hij hield hen het volgende voor: ‘Van alle bomen in de tuin mag je eten, maar niet van de boom van de kennis van goed en kwaad; wanneer je daarvan eet zul je onherroepelijk sterven.

Misschien wel het interessantste is dat God de mensen in de tuin van Eden de vrijheid geeft om van alle bomen te eten. Nou ja, behalve eentje. Laten wij mensen die nou altijd willen hebben, die ene boom die niet mag.

Wel boeiend dat we pas na het eten van de boom van de kennis van goed en kwaad besef zouden hebben van goed en kwaad. Daarvóór hadden de mensen wel één regel gekregen: je mag alles eten, het is fout om van die ene boom te eten. Dat was toch erg duidelijk, en de mensen beseften dat wel. Dus het besef van goed en kwaad was er al wel. Blijkbaar gaat het dus om het besef van de consequentie van het kiezen van het foute. En de mens heeft dan behoorlijk de neiging te kiezen voor het kwade, zelfs als je wel weet dat het fout het is.

Als je kennis hebt van goed en kwaad, kun je maar beter het goede kiezen, want de consequenties van kiezen voor het kwade zijn niet mals: verbanning uit de hof van Eden, verlies van het eeuwig leven en een we moeten ons brood weer gaan verdienen in het zweet ons aanziens.

Wij zijn van ná de tuin van Eden, en wij hebben kennis van goed en kwaad, en van de vergankelijkheid van het leven. Onze kennis over wat de consequenties van onze daden zijn wordt steeds groter. En net zo als Eva en Adam niet konden zeggen: “We wisten niet dat het niet mocht”, kunnen wij ook niet zeggen “We wisten niet dat CFKs de ozonlaag aantasten, dat we zoveel CO2 uitstoten dat we het klimaat veranderen, dat allerlei exploitatie van de aarde door mensen uitsterving van dieren en planten veroorzaakt”.

Dit is net zulke kennis als Adam en Eva hadden over de consequenties van het eten van de vruchten van de boom van kennis van goed en kwaad. En zulke kennis geeft verantwoordelijkheid. Dat is waarom in dit eerste stuk van de Earth Charter gesproken wordt over het bevorderen van het verkrijgen van meer kennis, maar vooral over het versterken van het gevoel van verantwoordelijkheid dat gepaard moet gaan met het verkrijgen van meer kennis. Verantwoordelijkheid om het gemeenschappelijke goed te bevorderen dat wil zeggen zorgdragen voor alle levensvormen. In het bijzonder gaat het hier om het beschermen van de zwakkere levensvormen die het niet vanzelf redden (mens, milieu, plant en dier).

Het zoeken naar meer kennis wordt in de bijbel op talloze plaatsen gestimuleerd, misschien nog wel meer de wijsheid dan de wetenschap.

Ik heb niet zoveel plekken kunnen vinden waar expliciet de relatie gelegd wordt tussen het hebben van kennis en je verantwoordelijkheid. Ik vond wel een aantal mooie regels in Exodus. Er staan daar een aantal wetten of regels over de vraag in hoeverre je als eigenaar verantwoordelijk bent voor mensen en dieren die onder jouw gezag staan. Die verantwoordelijkheid wordt in Exodus veel sterker als je kennis hebt over de mogelijke effecten van wat mensen en dieren onder jouw gezag zouden kunnen doen.

Exodus 21: 28
Wanneer een stier een man of vrouw zodanig stoot dat deze sterft, moet die stier gestenigd worden en mag het vlees ervan niet gegeten worden. De eigenaar gaat echter vrijuit. 29 Maar als die stier een man of vrouw doodt terwijl hij voor die tijd al stotig was, en de eigenaar was gewaarschuwd maar had hem niet vastgezet, dan moet niet alleen de stier gestenigd worden maar moet ook de eigenaar ter dood gebracht worden.

Letterlijk gelezen is dit weer een van die ruige oog om oog tand om tand regels die we soms erg lastig vinden. Maar, als je weet dat je stier ‘stotig’ is en je stier verwondt of doodt iemand dan moet je als eigenaar ook gestraft worden. Dus kennis maakt verantwoordelijk. Je mag zelfs niet zeggen dat heeft mijn os gedaan en dan proberen onder je verantwoordelijkheid uit te komen.

Als je dat nou allemaal weet, je de kennis hebt, weet je dan wat je moet doen? Wat is dat dan concreet, het goede doen?

Welke kennis hebben wij die ons tot verantwoordelijk gedraag noopt?

• Welke dingen weet u? Bijvoorbeeld over klimaatverandering?
• Wat doen we met onzekerheid in ons weten?
• Voorbeelden van manieren om kennis – zonder meteen moralistisch te willen worden:
• Viswijzer: om te weten welke vis wel en niet duurzaam wordt geteeld of gevangen
• Groene stroom is duurzaam gemaakt
• Vaker de fiets pakken ipv de auto is beter voor het milieu
• Vliegreizen beperken heeft een groot effect

Ik weet zelf hoe moeilijk het is om de uiterste consequentie te trekken uit de kennis die ikzelf heb. Dat is op zichzelf niets nieuws. Ook de rijke jongeling in de gelijkenis heeft van jongsafaan geleerd wat er nodig is, hij heeft de kennis van de levensregels uit de bijbel. Jezus zegt tegen hem dat hij nog één stap moet zetten: Eén ding ontbreekt u: ga naar huis, verkoop alles wat u hebt en geef het geld aan de armen, dan zult u een schat in de hemel bezitten; kom dan terug en volg mij. (Marcus 10:21).

Op dezelfde manier hebben wij ook best de kennis over wat nodig is. We weten het best, maar daarmee doen we het nog niet. Wat houdt ons eigenlijk tegen?

Het derde thema: Vrijheid

Lucas 10: 25-37 Het enig noodzakelijke
25 Er kwam een wetgeleerde die hem op de proef wilde stellen. Hij vroeg: ‘Meester, wat moet ik doen om deel te krijgen aan het eeuwige leven?’ 26 Jezus antwoordde: ‘Wat staat er in de wet geschreven? Wat leest u daar?’ 27 De wetgeleerde antwoordde: ‘Heb de Heer, uw God, lief met heel uw hart en met heel uw ziel en met heel uw kracht en met heel uw verstand, en uw naaste als uzelf.’ 28 ‘U hebt juist geantwoord,’ zei Jezus tegen hem. ‘Doe dat en u zult leven.’ 29 Maar de wetgeleerde wilde zich rechtvaardigen en vroeg aan Jezus: ‘Wie is mijn naaste?’ 30 Toen vertelde Jezus hem het volgende:
‘Er was eens iemand die van Jeruzalem naar Jericho reisde en onderweg werd overvallen door rovers, die hem zijn kleren uittrokken, hem mishandelden en hem daarna halfdood achterlieten. 31 Toevallig kwam er een priester langs, maar toen hij het slachtoffer zag liggen, liep hij met een boog om hem heen. 32 Er kwam ook een Leviet langs, maar bij het zien van het slachtoffer liep ook hij met een boog om hem heen. 33 Een Samaritaan echter, die op reis was, kreeg medelijden toen hij hem zag liggen. 34 Hij ging naar de gewonde man toe, goot olie en wijn over zijn wonden en verbond ze. Hij zette hem op zijn eigen rijdier en bracht hem naar een logement, waar hij voor hem zorgde. 35 De volgende morgen gaf hij twee denarie aan de eigenaar en zei: “Zorg voor hem, en als u meer kosten moet maken, zal ik u die op mijn terugreis vergoeden.” 36 Wie van deze drie is volgens u de naaste geworden van het slachtoffer van de rovers?’ 37 De wetgeleerde zei: ‘De man die medelijden met hem heeft getoond.’ Toen zei Jezus tegen hem: ‘Doet u dan voortaan net zo.’

Afgelopen zomer heb ik hier in de kerk meegedaan aan bibliodrama. Met elkaar lees je een bijbeltekst, en gaat met elkaar in gesprek over de zinnen en woorden waar je ogen aan blijven haken. Daarna verbeeld je het. Op een van de bijeenkomsten stond deze tekst uit Lucas 10 centraal. Noties die mij sterk zijn bijgebleven zijn: “Kijk je weg of pak je op, wat op jouw pad komt” en “in het doen ontmoet je jouw naaste”.

Waarom heb ik juist deze tekst gekozen voor een viering die in het teken staat van het Earth Charter? Ik probeer het te verduidelijken.

In de krant stond een foto met artikel over de arbeidsomstandigheden van Chinese meisjes in de textielindustrie. Het raakte mij zeer, zij werken onder erbarmelijke omstandigheden, in ruimtes met weinig frisse lucht, nauwelijks pauze en tegen lage lonen. Zij zijn de slavinnen van onze tijd. Ze maken de kledij waarmee wij goede sier maken en waarin wij tegen een goedkope prijs hip erbij lopen, hiertoe gestimuleerd door véél reclame. Sinds het bewuste artikel heb ik mij er nog niet toe kunnen zetten om nieuwe kleding te kopen.

Ik sta in dubio. Ik consumeer redelijk bewust als het om voedsel gaat: veel ecologisch, Max Havelaar en scharrel. Dit doe ik ook structureel. Op andere aankoopterreinen (schoeisel, kleding, woninginrichting etc.), consumeer ik minder duurzaam en zeker niet op structurele basis. Ik kijk naar het prijskaartje en schrik terug voor de hoge prijzen van biologische katoen en duurzame kledij uit de Wereldwinkel. Ook het aanbod is soms wat beperkt….

Ik realiseer mij: ik heb vrijheid om te kiezen. Wat zal ik kopen? Deels vrijheid in positieve zin: wat heb ik veel mogelijkheden om het goede te kiezen. In negatieve zin maken al die keuzemogelijkheden mij onvrij….. wat moet ik in hemelsnaam kiezen en kies ik wel het goede? Bijvoorbeeld kleding: Kies ik wel voor het goedkope Chines T-shirt of niet? (en maak ik misschien daarmee Chines vrouwen baan- en inkomstenloos?). Kies ik voor het eko-katoenen T-shirt en lever een groene bijdrage (maar dan kan ik er maar één kopen, en het is ook niet zo hip)? Koop ik überhaupt wel een kant-en-klaar product of ga ik zelf aan de slag? En dan: met een voordelig lapje stof van de markt of een lap uit de wereldwinkel, maar dat kost wel veel meer tijd en energie, heb ik die wel?

Waar laat ik mij door leiden? Door de reclame, door de Schone Kleren Campagne  of door mijn portemonnee? Ga ik als burger voor het goede, of ga ik als consument voor het goedkope? Het vraagt soms veel kennis, wijsheid en moed om anders te kiezen. Tegen de hoofdstroom in, tegen de mode in, tegen de woonwinkeltrends in, tegen gemak en comfort.

Maar ik besef naar aanleiding van de verdieping in dit thema, dat ik macht heb. Ik ben baas over mijn eigen portemonnee,. Ik kan kiezen met mijn portemonnee, bijvoorbeeld gangbaar of biologisch, voor een product met of zonder kinderarbeid gemaakt. Elke keer opnieuw. Ik besef dat door actief op zoek te gaan naar informatie, ik met kennis van zaken een bewuste keuze kan maken. Ik weet dat mijn keuze er toe doet. En dat geeft een groot gevoel van vrijheid door zo te doen. Ik loop niet met een boog om al die alledaagse aankoopbeslissingen heen. Ik voel mij meer naaste voor de producenten, vrouwen en kinderen die alles maken.

Verbinding van de 3 thema’s

Jullie hoorden onze bijdragen over macht, vrijheid en kennis. Kennis is een belangrijke bron van weten en handelen. Wij hebben de plicht zo goed mogelijk en naar eigen vermogen kennis op te doen over de consequenties van ons handelen, over goed en kwaad. Wij hebben macht en verantwoordelijkheid, en wij hebben de vrijheid om keuzes te maken, eigen keuzes, dus ook keuzes die tegengesteld zijn aan de heersende economische orde. Behalve kennis is er ook een innerlijk weten, dat wellicht voortkomt uit ons gevoel van verbondenheid met de natuur en met God. Misschien moeten we in het maken van keuzes daar meer ruimte aan geven.

Tekst Voorbede

Bidden wij tot God,
Schepper van hemel en aarde,
Drager van alle leven:
Voor onze wereld
Die op zo veel plaatsen is vervuild,
Uitgeput, vernietigd;
Dat onze ogen open mogen gaan
Voordat het te laat is,
Dat wij onze verantwoordelijkheid nemen
En meewerken om Gods schepping te behoeden,
Te beheren en te bewaren.

Voor alle mensen
Die verantwoordelijkheid dragen,
Regeringen, leiders, economisch machtigen:
Dat zij hun ogen openen
Voor wat vervuild, vernietigd en uitput,
Dat zij werken aan duurzame oplossingen,
Omwille van de mensheid, de wereld, de toekomst.

Voor iedereen
Die in het voetspoor van Jezus wil gaan,
Voor onszelf,
Verzameld rondom de oogst
En het Woord dat leven geeft:
Dat wij ons laten raken
Door zijn visioen en daadkracht,
Dat wij wegen gaan die toekomst bieden
En kansen scheppen.

Schepper van hemel en aarde,
Tot u bidden wij vol vertrouwen,
Want u laat nooit varen het werk van uw handen.
Daaraan houden wij ons vast,
Vandaag en alle dagen van ons leven.

Amen.

Zegenbede

Moge de Schepper van al wat leeft en ademhaalt
Ons leven zegenen en behoeden.
Mogen wij op onze beurt behoeden
Al wat leeft en ademhaalt.
Mogen wij ons daartoe gezegend weten:
In de naam van de Vader, de Zoon en de heilige Geest.

Earth Charter DGL viering 30 November: "Stil nu, eerste Advent 2008"

Welkom
Welkom bij deze derde dienst die staat in het teken van duurzaamheid. Dat doen we naar aanleiding van het Earth Charter. Het is vandaag ook eerste advent. We hebben mede daarom gekozen om ons deze dienst te richten op het volgende Earth Charter principe: Propageer een cultuur van tolerantie, geweldloosheid en vrede. Wij hopen dat het weer een inspirerende dienst zal worden waarin we jullie ook een concreet handelingsperpsectief kunnen bieden.

Bij de liturgische schikking
Uitzien
in donkere dagen –
naar licht,
naar leven,
een nieuw begin
van hoop en liefde.
Kijken naar:
een knop, een kaars,
verwachting van leven en licht,
versluierd aanwezig.

Licht van ons leven
richt ons kijken,
leer ons zien.

Ten teken van onze verbondenheid met God, de schepping en met elkaar, branden we dit uur de kaarsen. [Aansteken van de kaarsen]

Openingslied: Zing voor Gods Licht (Iona: 6)

Openingsgebed: Om de dag te beginnen (Hein Stufkens)

Ik groet de zon als mijn broeder.
Ik dank de Heer van het Al voor het licht.

Mogen de engelen van de vier windstreken
mij vandaag vergezellen:
dat ze mijn zintuigen hoeden
zoals een herder zijn schapen
en mij steeds weer leiden naar de bron
van mijn diepste weten;
dat ik niet verdwaal in het woud van mijn gedachten
en niet verdrink in de zee van mijn gevoelens.

Ik vraag de zegen van de Vader
voor de mensen, de dieren en de gewassen,
voor al wat leeft in de vijf elementen
en in de zeven hemelen.
Ik smeek de Grote Moeder van het Mededogen
om erbarmen met al wat sterven moet.

Moge ik vandaag een licht zijn
voor allen die mijn pad kruisen.
Moge ik vandaag een mantel zijn
voor allen die beschutting nodig hebben.
Moge ik vandaag een lastdier zijn
voor allen die gedragen moeten worden.

Moge mijn schaduw mij volgen als een vriend.
Moge ik gaan in vrede.

Antwoordlied (2x): Stil nu

Inleiding op het thema, overgaand in een verbeelding
Als gemeente hebben we besloten een aantal diensten te wijden aan het onderwerp duurzaamheid, en dat te doen naar aanleiding van het Earth Charter. Dit Handvest van de Aarde bevat waarden, principes en voornemens voor een duurzame ontwikkeling en voor een menswaardig bestaan. Deze zijn vastgesteld na een jarenlang en wereldwijd consultatieproces, en worden dus gedeeld over de hele wereld. Het Handvest is als een alomvattend ethisch kader: het geeft als het ware ‘hart en ziel’ aan verdragen en afspraken rondom duurzaamheid of bijvoorbeeld klimaatsverandering, én tegelijkertijd wil het handvest een concreet handelingsperspectief bieden.

Afgelopen jaar vonden twee DGL diensten hierover plaats. De eerste was gewijd aan het eerste principe van het Earth Charter: Draag zorg voor alle levensvormen, met begrip, compassie en liefde. We stonden toen stil bij duurzaamheid in relatie tot de drie P’s van People, Planet en Profit. Of te wel bij sociale rechtvaardigheid, omgaan met milieu, en economische welvaart. Wij voegden er nog een vierde P aan toe: de P van Pneuma, het Griekse woord voor adem of geest.

De tweede dienst was gewijd aan een ander principe uit het Earth Charter, dat gaat over sociale en economische rechtvaardigheid: Maak een einde aan armoede. Het is een ethisch, sociale en milieuverplichting. We hadden het er toen over dat duurzaamheid niet gelijk staat met een ascetische levenssstijl, maar wel met het kiezen vanuit vrijheid, niet omdat het hoort, of dat je denkt dat het je plicht als christen is, maar omdat je weet dat het goed is en dat je er ook blij van wordt.

Deze derde dienst gaan we het hebben over het volgende Earth Charter principe: Propageer een cultuur van tolerantie, geweldloosheid en vrede. Daaronder vallen de twee volgende richtlijnen:
    a) Stimuleer en steun wederzijds begrip, solidariteit en samenwerking tussen alle volkeren, en binnen en tussen de naties.
    b) Erken dat vrede de staat van heelheid is die wordt gecreëerd door de juiste relaties met uzelf, andere mensen, andere culturen, andere levensvormen, de aarde en het grotere geheel waar wij allen deel van uit maken.

Het is vandaag ook eerste advent. Vandaar ook de keuze voor dit principe. Het gaat over vrede, en daarmee samenhangend tolerantie en geweldloosheid. Vrede met je medemens, vrede met jezelf, vrede met andere levensvormen en met de aarde. En daarbij hoort natuurlijk ook vrede met jezelf. Straks met Kerst zingen we allen ‘vrede op aarde’ en dat voelen we dan natuurlijk ook allemaal zo. Maar dat is wel snel en we vragen ons nu af, op deze eerste advent, of we er al klaar voor zijn.
Bordje 1 omhoog: VANOCHTEND NOG RUZIE

En wat we nu kunnen doen om ons voor te bereiden op de Kerstboodschap, zodat we er ook werkelijk naar toe leven en Kerst niet zien als een kortstondig moment maar als een hoogtepunt van een proces waar we naar toe leven, en ons daarbij niet te veel laten afleiden door de waan van de dag.
Bordje 2 omhoog: HELP! EEN RECESSIE!

Sterker nog, zoals het genoemde Earth Charter principe stelt, vrede zou eigenlijk een continue staat van heelheid moeten zijn, en daarmee een vanzelfsprekende toestand moeten zijn in plaats van iets waar je zo nu en dan aandacht aan geeft.
Bordje 3 omhoog: VANMIDDAG RAPPORT AFMAKEN,

Maar wat betekent dat, vrede met je medemens, hoe geeft ik dat vorm als ik weet dat mijn handelen hier en nu zo veel invloed heeft op mijn medemens op deze aarde, niet alleen in mijn directe omgeving maar ook ver weg op andere kontinenten? Is het niet ondertussen duidelijk dat onze consumptiepatronen niet duurzaam zijn, en moeten we daar in ons koopgedrag niet zo veel mogelijk rekening mee houden?
Bordje 4 omhoog: IK WORD ER GEK VAN

Het sluit ook goed aan bij ons jaarthema: ‘luisteren’: luisteren naar anderen en ook luisteren naar jezelf, zodat er ruimte ontstaat voor tolerantie, geweldloosheid en vrede.
Bordje 5 omhoog: LUISTER EENS NAAR MIJ!

Wekker loopt af, tijd is om
Verdorie, laat mij nou even rustig uitspreken en luister gewoon. Ik heb dit vannacht nog zitten voorbereiden toen ik eigenlijk doodmoe was en nu zit jij zo ongeduldig te doen. Hoe kan ik zo nu het goede voorbeeld geven? Waar gaat deze dienst nou eigenlijk over?

“We hadden toch afgesproken dat je het kort zou houden”
Ja, en dat probeer ik ook. Verdorie, wat een onrust, hoe kan ik zo nu een gevoel van vrede krijgen?
Bordje 6 omhoog: STIL NU!

Kortom, dat is wat we in deze dienst willen neerzetten: .... hoe we omgaan met het spanningsveld tussen onze eigen innerlijke weg naar vrede en alle ambities die we hebben en wat van ons verwacht wordt, in onze verbondenheid met onze medemens en onze omgeving. We stelden de eerst DGL dienst al vast dat we in het maken van keuzes gebruik maken van macht, beschikbare kennis, verantwoordelijkheid en innerlijk weten, maar dat er ook een aantal belangrijke dilemma’s zijn op onze duurzame trektocht. Dit is nu één van die dilemma’s.

Lied: Neem de plaats, de ruimte en de tijd (Iona, 44) vers 1 en 2

Bijdrage 1 (Marion)
Aan het begin van wat wij de kredietcrisis zijn gaan noemen, maakte Arnold Heertje al de opmerking: de “Kredietcrisis is een godsgeschenk”.
“Voor wie”, was mijn eerste reactie toen ik die kop zag.
Er volgde het bekende verhaal dat we in de vaart der volkeren zo veel zijn gaan consumeren dat er een halt toegeroepen moet worden. De daling van het consumentenvertrouwen zal gaan betekenen dat we minder gaan besteden en meer gaan sparen.
Ik denk dat we in de komende tijd wel gedwongen zullen worden om naar onze levensstijl te kijken. En door te stoppen met ongebreideld spullen aan te schaffen die we toch niet echt nodig hebben of misschien zelfs al hebben maar niet in de nieuwste versie.

Een paar jaar geleden maakte iemand ons opmerkzaam op het feit dat we veel geld konden verdienen met beleggen van de “overwaarde” van ons huis. Nieuwsgierig, en ook een beetje hebberig togen wij naar Arnhem waar we in een riant pand door een snelle jongen in een snel pak wegwijs werden gemaakt in de wereld van het speculeren. We werden er niet echt warm van, zeker niet van de firma’s waar we ons geld konden beleggen. Toen we te berde brachten of we ook voor een firma konden kiezen die meer in onze lijn zat, keek hij ons verbaasd aan: dat had nog nooit iemand gevraagd. We hebben die gebakken lucht gelaten voor wat het was, en hebben nimmer spijt gehad dat we er niet mee verder zijn gegaan.

Sparen kunnen wij Nederlanders, dat weten de ouderen onder jullie. Na de tweede wereldoorlog toen men in Amerika de opgespaarde centen aan het verteren was, werd in Nederland nog het ene dubbeltje omgedraaid voor het werd uitgegeven en het andere dubbeltje gespaard. Maar al gauw gingen we de Amerikaanse gewoonte navolgen en begon ook in Nederland en andere Europese landen het grote consumeren.

Maar hoe zit dat in de minder bedeelde landen op deze wereld en met name ontwikkelingslanden? Want daar ging het in de eerste dagen van de “kredietcrisis” niet over.
De president van de Wereldbank heeft ons verzekerd dat de derde wereld niet het slachtoffer zal worden, en de ministers van ontwikkelingssamenwerking van de verschillende landen (waaronder ook Bert Koenders) hebben dit onderschreven.
Maar helaas zullen de kredieten voor arme landen opdrogen of op zijn minst duurder worden.
Investeerders zullen zich afwenden. En hoe zit het met de stijgende prijzen van de grondstoffen (vooral voedsel)?

Wat ons wel gerust kan stellen, dacht ik nog tot vorige week:Dat de mensen die van een microkrediet afhankelijk zijn, er niet zo heel veel schade van zullen ondervinden. Het zijn relatief kleine bedragen waar in ieder geval niet mee gespeculeerd wordt.
Maar helaas is dit bericht ook weer achterhaald, hebben we vanuit de media kunnen horen.
Uiteindelijk zullen de ontwikkelingslanden er baat bij hebben dat de stroom goederen van daar naar het westen zal afnemen. Er is nog altijd een ongelijke verdeling. Maar ik denk dat het westen de eerste zet moet doen.

Maar waarom een “godsgeschenk?”

Laten we hopen dat in ieder geval het milieu er een beetje beter van wordt. Wij kunnen een tandje minder, maar het milieu niet en de ontwikkelingslanden helemaal niet. Hier in deze gemeente willen we ons steentje bijdragen door verantwoord in te kopen en een ieder hier aanwezig doet dat op zijn eigen wijze. Als we dan kijken naar de auto-industrie die het niet redt, lijkt me het nu het juiste tijdstip om de neuzen dezelfde richting uit te krijgen naar schonere auto’s. Zal de nieuwe Amerikaanse regering ons die hoop geven? Ik denk het wel. Laten we zeggen met de zaken die ik net noemde: het consuminderen, het sparen, het samendelen.
Yes, we can.

Lied: Neem de plaats, de ruimte en de tijd (Iona, 44) vers 1 en 3

Bijdrage 2 (Jan Joost)
Alweer zoiets. In mijn mobieltje zit een metaal genaamd coltan. Coltan is het onderdeel dat nodig is om energie op te slaan. Het zit in iedere computer en ieder mobieltje. Coltan is een zeldzaam metaal, het wordt vrijwel nergens anders gevonden dan in de Congo. Coltan is veel waard. Het is één van de mineralen dat de Congo zo’n rijk land maakt. En dat is weer de belangrijkste reden waarom er nu oorlog is en vrijwel iedereen uit de regio zich in de strijd mengt. Met alle gevolgen van dien: volop geweld, miljoenen mensen op de vlucht. Het gaat gewoon over geld en macht. Het Rwandese leger, bijvoorbeeld, ontving lange tijd per maand ruim 20 miljoen dollar aan de verkoop van coltan, en hield zichzelf zo op de been.

In mijn mobieltje zit coltan, en ook in mijn computer. Kan ik er wat aan doen? Ik weet van dit probleem af, ik heb de kennis er over. Ik heb ook de vrijheid om eigen keuzes te maken. Ik kan gewoon geen mobieltje kopen. Helaas bestaat er geen mobieltje zonder coltan. Maar heeft dat zin? Heb ik ook de macht om iets aan het probleem te veranderen, samen met vele anderen? Nee, dat lijkt in dit geval niet zo te zijn. Het probleem is te complex. Bovendien kan ik niet meer leven zonder mobieltje en computer. Kennis, vrijheid en macht: thema’s die we tijdens de eerste Earth Charter dienst bespraken. Een dilemma dient zich aan. Het maakt mij onrustig. Wat moet ik doen? Wat kàn ik doen?

Time out. Stil nu. Luister goed.

Ik open het raam,
Luister,
buiten zingt een roodborst,
de beuk kleurt donkerrood,
het is niet zomaar een mooi decor,
het raakt mijn ziel, wij zijn verbonden,
een levensadem verbindt ons.

Luister,
en voel, laat het stromen .......
een gevoel van verbondenheid met al het levende,
geeft mij innerlijke rust en vertrouwen,
en het doet een appèl, iedere dag weer,
te kiezen voor behoud van de aarde en al het levende.

Dit is wat ik zou willen noemen een ‘pneuma-moment’. Pneuma hebben we in de eerste Earth Charter dienst geintroduceerd als een nieuwe dimensie van duurzaamheid. Wij kwamen tot de conclusie dat er naast de drie aspecten van People (sociale rechtvaardigheid), Planet (omgaan met milieu) en Profit (economische welvaart), nog een andere dimensie van belang is. Wij noemden dat Pneuma, het Griekse woord voor adem of geest. Dit leidt tot een concreet handelingsperspectief: gebruik je macht, neem verantwoordelijkheid, maar laat je daarin ook leiden door pneuma, het gevoel van verbondenheid met je omgeving – zoals je medemens of de natuur - en van innerlijk weten. Pneuma staat symbool voor de levensstroom die ons allen verbindt. “Mens en dier delen dezelfde adem, waarbij de mens niets voor heeft boven de dieren”, staat in Prediker 3. De levensstroom verbindt ons allen. Daarmee verbinding houden is van groot belang. Dat is voor mij de essentie van de beleving van God.

Soms overkomt het mij plotseling, een pneuma-moment. Ik moet er wel voor open staan en ik moet er ruimte aan geven. De beleving van pneuma geeft richting, door een stroom van innerlijk weten. Het voelt als een stevige basis. In de pyschologie wordt steeds vaker gezegd dat je voor het maken van keuzes ruimte moet geven aan je onderbewuste. Misschien is dat wel hetzelfde. Als je ergens lang over gaat nadenken dan wordt het niks, dan maak je vaak geen keuze, of de verkeerde. Echte keuzes maak je niet met je hoofd maar met je hart. Pneuma momenten bieden deze ruimte, volgens mij. Het is een vorm van spirituele aandacht.

Dus hoe werkte dat in mijn geval, welke keuze maakte ik? In dit geval koos ik voor een andere oplossing. Ik geef geld aan een hulporganisatie die in de Congo vluchtelingen opvangt. En ik maak mij geen zorgen over uitspraken dat die hulp vaak weinig effectief is, of dat dit een manier is om je schuld af te kopen. Zo is het goed genoeg.

Lied: Neem de plaats, de ruimte en de tijd (Iona, 44) vers 1 en 4

Bijdrage 3 (Dineke)
Het is vandaag 30 November.
Het is de laatste dag van de maand van de spiritualiteit, die in het teken stond van mijn betere ik. Het is ook vandaag de eerste dag van de Advent, we gaan een periode tegemoet van wachten, verwachting, toelevend naar Kerst: de komst van het Licht. In deze tijd dromen we van uiterlijke en innerlijke vrede. In de voorbereiding van deze dienst gingen we dan ook aan de slag met geweldloosheid, tolerantie en vrede....

Ik zal u zeggen: ik kwam mijzelf aardig tegen. Want weet u, af en toe heb ik ergens last van, en ik hoop nu stilletjes dat het u ook wel eens overkomt. Ik heb wel eens last van lelijke gedachten. Weet u wel, als je in een situatie of relatie belandt waar het moeizaam gaat. Waar botsende opvattingen en waarden zijn. Zo’n situatie waarin jij vindt dat je geen recht gedaan wordt. Zo’n situatie waar ruzie ontstaat of erger ...

En dan, op zo’n moment of juist naderhand, dan heb ik weleens van die lelijke gedachten, soms gewoon pikzwart. Ik wens iemand vervelende dingen toe, ik wens hem of haar naar een andere planeet. Dat is niet echt mijn betere ik, maar mijn slechte ik. Die zou ik graag een koppie kleiner maken. Maar wat zeg ik nu toch weer....? Het zou gaan over vrede, geweldloosheid en een handelingsperspectief? Want dat is ook zoiets: die zwarte, zware gedachten vragen soms veel tijd en kosten veel energie. Die besteed ik liever ergens anders aan, zeker in de Advent!

Eerlijk gezegd, ik kwam er niet zo 1, 2 , 3 uit. Als ik ergens niet uitkom dan pak ik een boek. Ineens stond ik met dit kleine boek van het goede leven van Anselm Grün in mijn handen. Zo schrijft hij het één en ander over vredelievendheid: dat sprak mij wel aan. Hij zegt naar aanleiding van de zaligsprekingen: “Jezus noemde hem gelukkig die vrede stichten. Het gaat niet alleen om mensen die vrede hebben in zichzelf, maar ook om mensen die bereid zijn vrede te stichten om zich heen.” Grün geeft aan dat het een kunst is om vrede te stichten én een heleboel werk. Je moet met andere mensen praten. Je moet goed luisteren en te weten komen wat ze eigenlijk willen. Je moet een manier vinden waarop de mensen met elkaar kunnen praten en het eens worden. In de bijbeltekst van Mattheüs 5 staat: “heb je vijanden lief en bid voor wie jullie vervolgen, alleen dan zijn jullie werkelijk kinderen van je Vader in de hemel. Hij laat zijn zon immers opgaan over goede en slechte mensen. En laat het regenen over rechtvaardigen en onrechtvaardigen.”

Grün stelt: “Vijandschap ontstaat altijd door projectie. Iemand kan iets bij zichzelf niet aanvaarden. En projecteert het op jou, bestrijdt het bij jou. Wanneer jij nu verontwaardigd reageert dan neem je het aanbod van vijandschap aan dat de ander jou heeft gedaan.”

Dit vind ik een intrigerende gedachte. Ik hoef dat aanbod niet aan te nemen! Het gaat er feitelijk om dat ik de projectie doorzie! Ik moet mijn best doen te zien waarom die ander mij zo vijandig bejegent. Waarom leeft die ander in onvrede met zichzelf?

Als ik die ander nu liefheb, doorbreek ik de vicieuze cirkel van vijandschap en ontstaat er ruimte waarin er vrede kan ontstaan bij die ander, en tussen ons. Met dit huiswerk ga ik de komende Advent in. Eens beter kijken wat ik projecteer op anderen, en zij op mij.

Dat kost weliswaar tijd maar is meer opbouwend dan blijven hangen in van die malende lelijke gedachten. Het zal beslist niet makkelijk zijn, het vraagt de nodige moed, maar is tegelijkertijd voor mij een kans en een uitdaging, om tot innerlijke en uiterlijke vrede te komen, en een vredige kerst te beleven.

Afsluiting

Een Iraanse parabel: De vrek en de doodsengel
Een vrek had met werken, handelen en geld uitlenen driehonderdduizend dinar bijeengebracht. Hij bezat landerijen en huizen en vele andere rijkdommen.
Op een dag besloot hij om een jaar lang alleen voor zijn plezier te leven en zich daarna pas zorgen te maken over zijn verdere toekomst.
Zodra hij echter gestopt was met geld verdienen, verscheen de doodsengel om zijn leven tot zich te nemen. Met al zijn overredingskracht trachtte de vrek de engel van zijn voornemen af te brengen, maar deze leek onverstoorbaar. Toen zei de vrek: “Geef me nog drie dagen en ik zal je eenderde van mijn bezittingen geven”.
De engel weigerde echter en wilde er met het leven van de man vandoor.
Toen zei de man: “Als je me nog twee dagen schenkt, zal ik je tweehonderdduizend dinar uit mijn bezittingen geven.
Maar ook daarop ging de engel niet in. Hij zwichtte niet eens toen de man hem voor één enkele dag al zijn driehonderdduizend dinar aanbood. Uiteindelijk vroeg de vrek: “Geef me dan tenminste genoeg tijd om een paar zinnen op te schrijven”.
Dat gunde de engel hem en de man schreef met zijn eigen bloed:
“Mens, maak wijs gebruik van je leven. Ik kon niet eens een uur kopen voor driehonderdduizend dinar. Onthoud dat je de tijd naar waarde moet schatten.”

De zandloper
We zongen “Ik neem de plaats, de ruimte en de tijd”, maar voor wat? Een hulpmiddeltje is deze zandloper. Ieder krijgt er een. Kun je voor jezelf bedenken waar Jij de tijd voor wilt nemen?
Wie wil mag het zo delen en vertellen

de zandloper

Slotlied: Lied: Neem de plaats, de ruimte en de tijd (Iona, 44) vers 1 en 5


Zegenbede
Om, sjaloom, vrede voor jou
Gezegend ben jij,
Gezegend het gras onder je voeten.
Om, sjaloom, vrede voor jou
En groeten aan hen
Die jou op hun weg mogen ontmoeten

Zegenlied: Om sjalooom (uit Aangeraakt) wordt 1x voorgespeeld


Mededelingen:
voor meer informatie zie ook:
-    http://www.handvestvandeaarde.nl/
-    http://www.cnvc.org/ (centre for non violent communication)
-    http://www.neag.nl/ (Nederlands expertisecentrum Alternatieven voor geweld)
-    http://www.deruzieleerschool.nl
-    http://www.dagelijksegedachte.net/
-    http://www.simplifylife.nl/
-    http://www.dg-npb-wageningen.nl/

Impressie van de infomarkt aan het eind van de dienst